PODMIOTOWOŚĆ I SPRAWCZOŚĆ. W POSZUKIWANIU ŹRÓDEŁ NADAWANIA ZNACZEŃ AKSJOLOGII OBYWATELSKOŚCI W TWÓRCZEJ I TRANSGRESYJNEJ PERSPEKTYWIE
DOI:
https://doi.org/10.34813/17coll2026Słowa kluczowe:
podmiotowość, sprawczość, obywatelskość, aksjologia, transgresjaAbstrakt
Idea obywatelskości może być analizowana w różnych wymiarach: politycznym, edukacyjnym i aksjologicznym. Podmiotowość i sprawczość stanowią kluczowe kategorie nadawania znaczeń aksjologii obywatelskości. Artykuł analizuje dotychczasową perspektywę humanistyczną i poznawczą oraz proponuje nowe ujęcie interpretacyjne w kontekście twórczości (tworzenia) i transgresji (transgresyjności). Pozwala ono w odmienny sposób spojrzeć na doświadczenie jednostki. Transgresja i twórczość stanowią ważne pojęcia dla zrozumienia obywatelskości w dynamicznym świecie. Twórczość ukazuje aktywność człowieka jako działalność podmiotowo-sprawczą, natomiast postawa transgresyjna umożliwia przekraczanie granic oraz odkrywanie nowych wartości. W perspektywie twórczej i transgresyjnej edukacja obywatelska nabiera nowego wymiaru. Staje się procesem wspierającym kreatywność i zdolność jednostki do autorealizacji. Obieperspektywy – tworzenia i transgresyjności – tworzą możliwość twórczej (kreatywnej) adaptacji. Idea wychowania obywatelskiego wpisuje się w postulat rozwijania pozytywnej edukacji, skierowanej na budzenie, wspieranie i rozwijanie zasobów twórczych człowieka.
Bibliografia
Archer, M. (2013a). Człowieczeństwo. Problem sprawstwa. Zakład Wydawniczy Nomos.
Archer, M. (2013b), Morfogeneza społeczeństwa: gdzie pasuje Człowieczeństwo. W: M. Archer, Człowieczeństwo. Problem sprawstwa (5–20). Zakład Wy¬dawniczy Nomos.
Arendt, H. (2010). Kondycja ludzka. Aletheia.
Arendt, H. (2016). Życie umysłu. Aletheia.
Błachnio, A., Obuchowski, K. (2011). Teoria osobowości autorskiej i kwestionariusz POA. W: W. Zeidler (red.). Kwestionariusze w psychologii. Postępy, zastosowania, problemy. Vizja Press&It.
Czerepaniak-Walczak, M. (1995). Między dostosowaniem a zmianą. Elementy antycypacyjnej teorii edukacji. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego.
Frankl, V. (1971/2010). Wola sensu. Wydawnictwo Czarna Owca.
Gasiul, H. (2016) Podmiotowość z perspektywy wybranych teorii psychologicznych. Psychologia Rozwojowa, 21(3), 9–24 .
Gołaszewska, M. (1986). Zarys estetyki. PWN.
Górniewicz, J., Rubacha, K. (1993). Droga do samorealizacji czyli w poszukiwaniu tożsamości. Wydawnictwo C&T.
Homa, T. (2013). Obywatelskość. Wybrane europejskie ujęcia filozoficzne i kulturowe. Studium historyczno-hermeneutyczne. Wydawnictwo WAM
Ingarden, R. (1972). O odpowiedzialności i jej podstawach ontycznych. W: R. Ingarden, Książeczka o człowieku. (75–184). Wydawnictwo Literackie.
Jarymowicz, M. (2008). Psychologiczne podstawy podmiotowości. Wyd. PWN.
Koc, K. (2020). Obywatelskość w edukacji humanistycznej (w duchu Hannah Arendt). Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka 37(57), 41–59. https://doi.org/10.14746/pspsl.2020.37.3.
Kozielecki, J. (1983). Działania transgresyjne. Przekraczanie granic samego siebie. Przegląd Psychologiczny, 3(26), 505–517.
Kozielecki, J. (1987). Koncepcja transgresyjna człowieka. Analiza psychologiczna. PWN.
Kozielecki, J. (1999) (red.). Humanistyka przełomu wieków. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Kozielecki, J. (2001). Psychotransgresjonizm. Nowy kierunek psychologii. Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Kozielecki, J. (2009). Psychotransgresjonizm – zarys nowego paradygmatu. W: J. Kozielecki (red.). Nowe idee w psychologii. Psychologia XXI wieku (330–347). GWP.
Maslow, A. H. (1986). W stronę psychologii istnienia. Dom Wydawniczy Rebis,
Męczkowska, A. (2003). Kompetencja. W: T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna XXI wie¬ku. Tom II (9930997). Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Męczkowska, A. (2004). Kompetencja jako kategoria pedagogiczna. Ars Educandi, 4, 135–150.
Morawski, S. (1985). Na zakręcie od sztuki do po-sztuki; Czy zmierzch estetyki. W: S. Morawski, Zmierzch estetyki – rzekomy czy autentyczny? (t. 1). Wydawnictwo Literackie.
Mrozowicki, A. (2013). Człowieczeństwo: struktura i sprawstwo w teorii socjologicznej Margaret Archer. W: M. Archer, Człowieczeństwo. Problem sprawstwa (7–11). Zakład Wydawniczy Nomos.
Mrozowiecki, A., Nowaczyk, O., Szlachcicowa I. (red.) (2013). Sprawstwo, teorie, metody, badania empiryczne w naukach społecznych. Zakład Wydawniczy Nomos.
Obuchowski, K. (1995). Przez galaktykę potrzeb. Psychologia dążeń ludzkich. Wyd. Zysk i S-ka.
Obuchowski, K. (2000). Od przedmiotu do podmiotu. Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego.
Obuchowski, K. (2001). W poszukiwaniu właściwości człowieka. OW Garmond.
Pietrasiński, Z. (1992). Wiedza i „rola” autokreacyjna jednostki jako przedmiot rozwoju. Przegląd Psychologiczny, 1, 9–18.
Popek, S. (2000). Człowiek jako jednostka twórcza. Wyd. UMCS.
Reykowski, J. (1989). Podmiotowość – szkic problematyki. W: P. Buczkowski, R. Cichocki (red.). Podmiotowość: możliwość, rzeczywistość, konieczność (189–212). Wyd. Nakom.
Rogers, C. A. (2002). O stawaniu się osobą. Dom Wydawniczy Rebis.
Rozmarynowska, K. (2018). Podmiotowe źródła obywatelstwa. Seminare, 39(2), 35–44. http://doi.org/10.21852/sem.2018.2.03.
Siciński, A. (2002). Styl życia. Kultura, wybór, szkice. Wydawnictwo IFIS PAN.
Straś-Romanowska, M. (2011). Życie duchowe człowieka – niewygodny temat psychologii. W: T. Rzepa, C. W. Domański (red.), Na drogach i bezdrożach historii psychologii (147-165). Wydawnictwo UMCS.
Straś-Romanowska, M. (2016). Podmiot osobowy w świecie współczesnym, Psychologia Rozwojowa, 21(2), 15–25.
Taylor, Ch. (2001). Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej. Przekł. M. Gruszczyński, O. Latek i in. Wyd. Naukowe PWN.
Taylor, Ch. (2002). Etyka autentyczności. Przeł. A. Pawelec. Wydawnictwo Znak.
Trempała, J. (1995). Rozwijający się człowiek w zmieniającym się świecie. Wydawnictwo Naukowe WSP.
Trempała, J. (2000). Modele rozwoju człowieka. Czas i zmiana. Wyd. Naukowe AB.
Wojciszke, B. (2010). Sprawczość i wspólnotowość – podstawowe wymiary postrzegania społecznego. GWP.
Wojciszke, B., Cieślak, M. (2014). Orientacja sprawcza i wspólnotowa a wybrane aspekty funkcjonowania zdrowotnego i społecznego. Psychologia Społeczna, 3, 285–297.
Wojtyła, K. (2000). Osobowa struktura samostanowienia. W: K. Wojtyła, Osoba i czyn oraz inne studia antropologiczne (427–428). Wyd. KUL.
Wróblewska, H. M. (2020). Zasoby, potencjał i możliwości człowieka w perspektywie samorealizacji. Chowanna, 5(22), 90–105. https://doi.org/10.31261/CHOWANNA.2020.55.07.
Wróblewska, H. M. (2021a). Boundaries of Sense-creating experiences in the literary works by Karol Wojtyła and the concept of transgression by Józef Kozielecki. Fides Et Ratio, 48(4), 236–249. https://doi.org/10.34766/fetr.v48i4.1004.
Wróblewska, H. M. (2021b). Twórczość. Dramat. Transgresja. Przestrzenie intersubiektywnych doświadczeń w mistrzowskim dyskursie. Przestrzenie Teorii, 36(16), 273–290. https://doi.org/10.14746/pt.2021.36.16.
Wróblewska, H. M. (2022a). Kompetencje twórcze w perspektywie pozytywnych zasobów. W: Podstawy Edukacji. Na jakie ważne dziś pytania szukamy odpowiedzi? T. 15 (133–146). http://dx.doi.org/10.16926/pe.2022.15.10.
Wróblewska, H. M. (2022b). Człowiek rodzi się dla rozkwitu. Ku twórczym źródłom potencjału (w) tożsamości miejsca. Biografistyka Pedagogiczna, 7(2), 193–188. https://doi.org/10.36578/BP.2022.07.33.
Wróblewska, H. M. (2024). Integration of the potential of environments to promote a positive model of education open to diversity. The context of academic tutoring. Podstawy Edukacji, 17, 33–43. http://dx.doi.org/10.16926/pe.2024.17.03.
Wróblewska, H. M. (2025). Creative (re)construction and integration of knowledge. The Tutoring method as a positive, pro-development education in an emancipatory and feminist context. Przegląd Badań Edukacyjnych (Educational Studies Review), 50, 67–84. https://doi.org/10.12775/PBE.2025.016.
Wróblewska, M. (2015). Kompetencje twórcze w dorosłości. Trans Humana.
Wróblewska, M. (2019). Człowiek – Sprawca transgresyjny. Podejście badawcze w aspekcie twórczym i biograficznym. W: A. Ciążela, S. Jaronowska (red.), Homo transgressivus w poszukiwaniu sensu istnienia. Od transgresji do transcendencji? (155–177). Wyd. APS.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Halina Monika Wróblewska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
