Materializm, racjonalizm i utopianizm. Filozoficzne podstawy edukacji Spasowskiego
DOI:
https://doi.org/10.34813/18coll2026Słowa kluczowe:
filozofia wychowania, materializm, racjonalizm, utopizmAbstrakt
Artykuł podejmuje analizę filozoficznych podstaw wychowania w ujęciu Władysława Spasowskiego. Punktem wyjścia jest założenie, że pedagogika wyrasta z określonej wizji człowieka i świata, dlatego rekonstrukcja tych poglądów autora Zasad samokształcenia pozwala lepiej zrozumieć jego wizję wychowania. Celem tekstu jest ukazanie związków między materializmem, racjonalizmem i utopizmem w myśli W. Spasowskiego oraz ocena ich znaczenia dla jego koncepcji wychowania. Umożliwia to analiza historyczno-filozoficzna i problemowa jego pism, uzupełniona o kontekst biograficzny oraz odniesienia do wybranych interpretacji współczesnych. Tekst pokazuje, że filozofia wychowania W. Spasowskiego miała charakter eklektyczny: łączyła inspiracje marksistowskie, naturalistyczne, ewolucjonistyczne i nietzscheańskie,
a zarazem eksponowała znaczenie pracy, krytycyzmu, samodzielności i odpowiedzialnej wolności. Projekt ten pozostawał uwikłany ideologicznie, ujawniał redukcjonistyczną antropologię, silny antyreligijny rys i utopijną wiarę w możliwość ukształtowania „nowego człowieka”. Autor uważa, że myśl W. Spasowskiego jest ważnym świadectwem dziejów polskiej pedagogiki, ale wymaga lektury krytycznej, odsłaniając ścisły związek między filozofią człowieka a koncepcją wychowania.
Bibliografia
Borzym, S. (1983). Filozofia międzywojenna (1918–1939). Przegląd stanowisk. In A. Walicki (Ed.), Zarys dziejów filozofii polskiej 1815–1918 (pp. 511–547). PWN.
Borzym, S. (1991). Filozofia polska 1900–1950. Zakład Narodowy im. Osso-lińskich.
Chmaj, L. (1938). Kierunki i prądy pedagogiki współczesnej. Nasza Księgarnia.
Chylińska, H. (1961). Władysław Spasowski. Szkic biograficzny. In M. Szulkin (Ed.), Wspomnienia o Władysławie Spasowskim (pp. 285–321). Nasza Księ-garnia.
Chylińska, H. (1964). Władysław Spasowski. Działalność i poglądy. Książka i Wiedza.
Dobrzyńska-Rybicka, L. (1935). Wyswolenie człowieka jako zagadnienie wy-chowawcze. Kwartalnik Pedagogiczny, no. 2–3, pp. 81–95.
Drynda, D. (1987). Pedagogika Drugiej Rzeczypospolitej: Warunki, orientacje, kontrowersje. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Jasiński, w. (1938). O katolicką pedagogikę w Polsce. Księgarnia Katolicka, pp. 14–15.
Kojkoł, J. (2023). Filozofia, religia, wychowanie. Szkice z polskiej myśli filozo-ficzno-społecznej przełomu XIX i XX wieku: Ludzie, problemy, metody. Scholar.
Kołakowski, L. (1988). Główne nurty marksizmu. Powstanie – rozwój – rozkład. Aneks.
Legutko, J. (2017). Kochać życie piękne i młode – marksistowska i eugeniczna pedagogika Władysława Spasowskiego. Założenia i krytyka personalistycz-na. Pedagogika Christiana, 1(39), 91–112.
Mialaret, G. (1968). Wprowadzenie do pedagogiki. PWN.
Nawroczyński, B. (1936). Współczesne prądy pedagogiczne. Nasza Księgarnia.
Nietzsche, F. (1912). Niewczesne rozważania. Wydawnictwo Jakuba Mortkowi-cza.
Sośnicki, K. (1967). Istota i cele wychowania. Nasza Księgarnia.
Spasowski, R. (2025). Spowiedź ambasadora. Universitas.
Spasowski, W. (1904). Filozofia Nietzschego. Ogniwo, (51–52), 1201, 1227.
Spasowski, W. (1913). Adam Mahrburg i jego poglądy na naukę i filozofię. Analiza porównawcza. Druk Rubieszewski i Wrotnowski.
Spasowski, W. (1920). Wzorcowe seminaria nauczycielskie. Kurs nauk sześcio-letni. Wydawnictwo M. Arcta.
Spasowski, W. (1923). Zasady samokształcenia. Wydawnictwo M. Arcta.
Spasowski, W. (1933). Wyzwolenie człowieka w świetle filozofii, socjologii pracy i wychowania ludzkości. Nakładem F. Hoesicka.
Spasowski, W. (1936). Z.S.R.R. Rozbudowa nowego ustroju. Wydawnictwo J. Przeworski.
Uziembło, A. (1934). Wyzwolenie człowieka. Człowiek w Polsce, p. 8.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Jerzy Kojkoł
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
